Γιατί “Πράσινη Ορθοδοξία;”

Με αφορμή την πρόσφατη Συμφωνία του Παρισιού (2015), την περίφημη εγκύκλιο του Πάπα Φραγκίσκου Laudato Si’, και κατεξοχήν τις πρωτοβουλίες και δράσεις σε παγκόσμιο επίπεδο του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, του αποκαλούμενου και «Πράσινου Πατριάρχη» (όπως λ.χ. τη διοργάνωση διεθνών διασκέψεων για την προστασία του Αμαζονίου, της Μαύρης Θάλασσας και άλλων περιοχών, την καθιέρωση της 1ης Σεπτεμβρίου ως ημέρας προσευχής για την προστασία του περιβάλλοντος κ.λπ.) ολόκληρος ο πλανήτης φαίνεται να έχει πλέον σε μεγάλο βαθμό συνειδητοποιήσει την τραγική θέση στην οποία βρίσκεται ως απόρροια των διογκούμενων επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής: υπερθέρμανση του πλανήτη, ακραία καιρικά φαινόμενα, όπως ισχυρές βροχοπτώσεις, πλημμύρες, καταστροφικές πυρκαγιές στα δάση, απώλεια βιοποικιλότητας και αύξηση της ρύπανσης της θάλασσας από πλαστικά κ.λπ.). Στην προοπτική αυτή, ακόμη πιο πρόσφατα, η «Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία (European Green Deal) – προς μια κλιματικά ουδέτερη ΕΕ έως το 2050», που εκδόθηκε πρόσφατα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, δεν φάνηκε να προκαλεί έκπληξη σε όσους είναι από χρόνια ευαισθητοποιημένοι σε θέματα που αφορούν στη μόλυνση του περιβάλλοντος. Αντίθετα, φάνηκε, έστω και κάπως καθυστερημένα, ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση μπόρεσε τελικά να επιδείξει τα αναγκαία αντανακλαστικά, αναλαμβάνοντας δράση, προς την κατεύθυνση της μεταμόρφωσης της καθημερινής μας ζωής, έτσι ώστε να αντιμετωπίσει το κρίσιμο και επίκαιρο πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής. Με τον τρόπο αυτό, η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία έρχεται να προτείνει ορισμένες κρίσιμες τομές και έναν βαθύ μετασχηματισμό των κοινωνιών των κρατών μελών της ΕΕ (εκσυγχρονισμός της ευρωπαϊκής οικονομίας, υποστήριξη της καθαρής και προσιτής ενέργειας, κινητοποίηση της βιομηχανίας προς την κατεύθυνση της καθαρής οικονομίας, κ.λπ.) για ένα βιώσιμο μέλλον, λαμβάνοντας υπ’ όψη, τουλάχιστον σε επίπεδο αρχών, τη διάσταση της δίκαιης και ηθικής μετάβασης. Σε ποιο βαθμό μια τέτοια μεταβολή, η οποία θα μπορούσε ενδεχομένως να παραλληλιστεί με μια νέα, αυτή τη φορά, «πράσινη» επανάσταση κατά τα πρότυπα της βιομηχανικής, έχει λάβει όντως στα σοβαρά υπ’ όψη τον συγκεκριμένο άνθρωπο που ζει στην Ελλάδα, την Ολλανδία ή την Πορτογαλία και όχι μια απρόσωπη κρατική οντότητα ή κάποιους οργανισμούς, θα φανεί στο άμεσο μέλλον. Σε κάθε περίπτωση, ο επείγων χαρακτήρας της κλιματικής αλλαγής, όψεις της οποίας βιώνουμε καθημερινά όλοι μας σε κάθε γωνιά της Ευρώπης και εξάπαντος όχι αποκλειστικά σε τροπικές ζώνες του πλανήτη, καθιστά επιτακτική την ανάγκη να εγκύψουμε στις ποικίλες πλευρές του προβλήματος, να αναστοχαστούμε για τα αίτια που το προκαλούν, να αναζητήσουμε πρακτικές λύσεις, με σκοπό την ανάσχεση της καταστροφής, η οποία έρχεται… εάν κάτι τέτοιο είναι πλέον, έστω και σε ορισμένο βαθμό εφικτό, αν δεν αποτελεί τελικά μια μη αναστρέψιμη κατάσταση.

Εάν έτσι έχουν τα πράγματα, τι θα μπορούσαν γενικά οι Εκκλησίες, και ιδίως οι Ορθόδοξες Εκκλησίες, τόσο στις περισσότερο παραδοσιακές βαλκανικές χώρες όσο και σε όλον τον κόσμο, να προσφέρουν; Πως θα μπορούσαν να συμβάλλουν όχι μόνο στην αντιμετώπιση ορισμένων επιπτώσεων που θα προκύψουν από τις αλλαγές που περιγράφονται παραπάνω, αλλά και γενικότερα στην απόπειρα ανάσχεσης της περιβαλλοντικής καταστροφής; Με αφετηρία την πλούσια θεολογία και την παράδοσή τους (ασκητισμός, ευχαριστιακό ήθος, ο άνθρωπος ως ιερέας της δημιουργίας, και ως εικόνα του Θεού, ιερός υλισμός κ.λπ.), οι Ορθόδοξες Εκκλησίες καλούνται να αναλάβουν συγκεκριμένες πρωτοβουλίες με τις οποίες όχι μόνο θα συντρέξουν στους ανθρώπους (οι οποίοι λ.χ. θα μείνουν άνεργοι από τον οικονομικό αυτό μετασχηματισμό) στο επίπεδο του φιλανθρωπικού έργου, αλλά και θα διαμορφώσουν ένα συγκεκριμένο «οικολογικό-πράσινο ήθος», αναθεωρώντας ριζικά ενδεχόμενες αστοχίες στην πνευματικότητά τους (υπερέμφαση στην καθαρότητα και την αθανασία της ψυχής, υποτίμηση του σώματος, εξω-ιστορική νοοτροπία, απάρνηση του κόσμου κ.ά.) προκειμένου με τον τρόπο αυτό να ανασκευάσουν τις έμμεσες αιτιάσεις που διατύπωσε ο Αμερικανός ιστορικός Lynn White Jr., ο οποίος στο περίφημο άρθρο του για τις ιστορικές ρίζες του οικολογικού προβλήματος, που δημοσιεύτηκε το 1967 στο έγκριτο περιοδικό Science, κατηγορούσε τον χριστιανισμό (έχοντας κατά νου κυρίως τη δυτική Εκκλησία) ότι συνέβαλε με το κήρυγμα και την πρακτική του στην περιβαλλοντική κρίση. Έκτοτε βεβαίως, έχουν περάσει πολλά χρόνια και όπως διαπιστώσαμε οι Εκκλησίες (στον τομέα αυτό η Ορθοδοξία επρόκειτο να διαδραματίσει σημαίνοντα ρόλο) ανά την οικουμένη, καθώς επίσης και επιφανείς ιεράρχες και θεολόγοι επιχείρησαν ποικιλοτρόπως να απαντήσουν στις προκλήσεις που έθετε η κλιματική αλλαγή, άλλοτε επιτυχώς κι άλλοτε όχι, σε κάθε περίπτωση ωστόσο, επιδιώκοντας να ευαισθητοποιήσουν την κοινή γνώμη. Αξίζει εδώ να αναφερθεί μεταξύ άλλων, α) η πολλή πρόσφατη πρωτοβουλία της Αρχιεπισκοπής Αμερικής, η οποία με την ευλογία του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, δημιούργησε τον ιστότοπο “Greening The Parish” (https://www.goarch.org/society/greening-the-parish) αποβλέποντας στη δημιουργία ενός αποθετηρίου, το οποίο θα συνδράμει με υλικό κάθε προσπάθεια προς τη διαμόρφωση πράσινων ενοριών, β) η μοναδική στο είδος της έκδοση της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου σε συνεργασία με το WWF Ελλάς με τίτλο The Orthodox Church addresses the climate crisis, επιμ. Theodota Nantsou-Nikolaos Asproulis (2021) (ο ενδιαφερόμενος μπορεί να διαβάσει το βιβλίο εδώ), αλλά και γ) το κείμενο με τίτλο «Υπέρ της του κόσμου ζωής. Το κοινωνικό ήθος της Ορθόδοξης Εκκλησίας», το οποίο εκδόθηκε και πάλι με την ευλογία του Οικουμενικού Πατριάρχη και το οποίο συντάχθηκε από ειδική επιτροπή επιφανών θεολόγων και το οποίο αφιερώνει συγκεκριμένες παραγράφους (68, 71, 76) μεταξύ άλλων στην ανάγκη διαμόρφωσης του κατάλληλου περιβαλλοντικού ήθους που θα διαπνέεται από τη δογματική και λατρευτική παράδοση της Ορθόδοξης παράδοσης (η ελληνική μετάφραση είναι διαθέσιμη https://www.goarch.org/el/social-ethos).

Παρά τις πολύ σημαντικές αυτές εξελίξεις, οι Ορθόδοξες Εκκλησίες στην πλειονότητά τους δεν φάνηκαν ωστόσο, ικανές να ανταποκριθούν πάντοτε αποτελεσματικά στην αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Έννοιες, όπως «πράσινη ενορία», «περιβαλλοντικό ήθος», οικοθεολογία, αν και γνωστές στη βιβλιογραφία και στη δράση άλλων Εκκλησιών ή από τις περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες του Πράσινου Πατριάρχη, δεν φάνηκε να βρήκαν πρόσφορο έδαφος ανάπτυξης στο έδαφος των περισσότερων παραδοσιακών Ορθόδοξων χωρών, όπως λ.χ. η Ελλάδα, η Σερβία, η Ρουμανία και η Βουλγαρία, όπου η Ορθοδοξία έχει ιστορικά μπολιάσει περισσότερο ή λιγότερο τη ζωή και τον πολιτισμό αυτών των λαών.

Ανταποκρινόμενη στην επείγουσα αυτή πρόκληση, η Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου σε συνεργασία με το WWF Ελλάς επιχειρούν να φέρουν τον σχετικό προβληματισμό στο προσκήνιο του δημόσιου χώρου και διαλόγου, επιχειρώντας να εμπλέξουν ενεργά, τόσο την Εκκλησία, και τη θεολογία όσο και τον καθένα χωριστά στην ανάγκη ανάληψης ενεργούς πρωτοβουλίας και δράσης για την ανάσχεση της περιβαλλοντικής καταστροφής. Κι αυτό σε μια συγκυρία κατά την οποία η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία βρίσκεται σε προχωρημένο στάδιο, όπου τα κράτη μέλη καλούνται να υιοθετήσουν συγκεκριμένες πολιτικές και πρακτικές, οι οποίες θα μεταβάλλουν άρδην τη καθημερινότητά μας, αλλά και εν όψει της 26ης Συνδιάσκεψης του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) για το κλίμα που επίκειται να λάβει χώρα στη Σκωτία τον προσεχή Νοέμβριο του 2021. Στην προοπτική αυτή θα λάβουν χώρα συγκεκριμένες και στοχευμένες δράσεις στο πλαίσιο ενός ερευνητικού προγράμματος που εγκαινιάζεται από τον Μάιο 2021 και θα εκτυλιχθεί σε ετήσιο ορίζοντα μέχρι τον Απρίλιο του 2022 και θα περιλαμβάνει μεταξύ άλλων τη δημιουργία μιας πρότυπης «πράσινης ενορίας» στον Βόλο (Ι. Ναός Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, Νέα Ιωνία Βόλου), ως έναυσμα για τη δημιουργία δικτύου κλιματικά ουδέτερων Ορθοδόξων ενοριών, μέσω της παραγωγής ενημερωτικού υλικού, της ενεργειακής αναβάθμισης του κτιρίου της ενορίας και της εγκατάστασης μικρού φωτοβολταϊκού συστήματος, η οποία θα συνοδεύεται από τις απαραίτητες παρεμβάσεις ενεργειακής αποδοτικότητας και εξοικονόμησης σε επίπεδο κτιριακής υποδομής και λειτουργίας. Στο πλαίσιο του προγράμματος εκτός από τη δημιουργία της «πράσινης ενορίας» θα λάβουν χώρα ποικίλες παράλληλες δράσεις όπως: έκδοση ενημερωτικού υλικού για την οικολογική ευαισθητοποίηση των ενοριτών,  οργάνωση σχολικού διαγωνισμού συγγραφής δοκιμίου για την κλιματική αλλαγή σε σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης του νομού Μαγνησίας, διοργάνωση σεμιναρίων και εκδηλώσεων στο πλαίσιο της ενορίας με σκοπό την ενημέρωση και εμπλοκή των ενοριτών σε συγκεκριμένες δράσεις (αρχής γενομένης από τον Ιούνιο), τη διοργάνωση διαδικτυακού συνεδρίου με θέμα «Ορθόδοξη Εκκλησία και κλιματική αλλαγή» τον Οκτώβριο του 2021 κ.ά. Για τη μεγαλύτερη δυνατή επικοινωνία της πληροφορίας και την ευαισθητοποίηση, τόσο των πιστών όσο και κάθε ενδιαφερόμενου πολίτη σε όλη την Ελλάδα και ευρύτερα στον βαλκανικό χώρο γύρω από ζητήματα κλιματικής αλλαγής και τον ρόλο που η Ορθοδοξία καλείται να παίξει, εγκαινιάζεται και η λειτουργία του παρόντος εξειδικευμένου ιστολογίου: «Πράσινη Ορθοδοξία: Η Ορθόδοξη Εκκλησία απέναντι στην κλιματική κρίση». Απώτερος σκοπός του ιστολογίου είναι να ενημερώσει, προβληματίσει και να ανταποκριθεί με αφετηρία τον δυναμικό θεολογικό λόγο και το ήθος της Ορθόδοξης παράδοσης στις επείγουσες προκλήσεις που θέτει η περιβαλλοντική κρίση. Είθε το ιστολόγιο αυτό αλλά και όλο το πρόγραμμα να αποτελέσει μια καλή αφορμή για τη βαθιά περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση της Ορθόδοξης Εκκλησίας με στόχο τη σωτηρία της κτίσης του Θεού.

Δρ. Νικόλαος Ασπρούλης, Αναλπηρωτής Διευθυντής Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Create your website with WordPress.com
Get started
%d bloggers like this: